झुटा समाचारविरुद्ध ‘एआई प्रहरी’ मैदानमा नेपाल प्रहरीद्वारा एआई तथा एडभान्स एनालिटिक सेल गठनको घोषणा

०४ फागुन काठमाडौं । सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै समाजमा सकारात्मक परिवर्तन आए पनि त्यसको दुरूपयोगले राष्ट्रिय सुरक्षा, सामाजिक सद्भाव र अपराध अनुसन्धानमै गम्भीर चुनौती थपिँदै गएको छ। यही सन्दर्भमा नेपाल प्रहरीले प्रविधिको दुरूपयोग गरेर फैलाइँदै आएका झुटा, भ्रामक तथा गलत सामग्री नियन्त्रण गर्न कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) तथा एडभान्स एनालिटिक सेल गठन गर्ने घोषणा गरेको छ।

प्रहरी महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीले नेपाल प्रहरी अब प्रविधिमा आधारित अपराध नियन्त्रणतर्फ गम्भीर रूपमा अघि बढ्न लागेको स्पष्ट पार्दै डिजिटल युगका अपराधलाई परम्परागत तरिकाले मात्र नियन्त्रण गर्न नसकिने अवस्था आइसकेको बताएका छन्।सोमबार काठमाडौंमा आयोजित ‘अपराध अनुसन्धान र शान्ति सुरक्षामा सञ्चार माध्यमको भूमिका’ विषयक एकदिने अन्तरक्रिया कार्यक्रममा बोल्दै प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन पोर्टल तथा विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत झुटा समाचार र गलत सूचनाको बाढी नै आएको उल्लेख गर्दै त्यसले समाजमा भ्रम, आतंक र अविश्वास सिर्जना गरिरहेको बताए।

नयाँ युगको अदृश्य अपराध
प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीका अनुसार सूचना प्रविधिको सहज पहुँचसँगै समाचार उत्पादन र प्रसारणको गति त तीव्र भएको छ, तर त्यससँगै सत्यापन बिना प्रसारित हुने सामग्री समाजका लागि खतरनाक बन्दै गएको छ।“छिटो सूचना दिने प्रतिस्पर्धा र होडबाजीका कारण गलत र झुटा समाचारले बढावा पाइरहेको छ,” कार्कीले भने, “यसले अपराध अनुसन्धानमा प्रत्यक्ष नकारात्मक असर पार्नुका साथै शान्ति सुरक्षामाथि नै चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ।”उनका अनुसार कुनै घटनाको प्रारम्भिक अवस्थामै तथ्य पुष्टि नगरी समाचार सम्प्रेषण हुँदा अनुसन्धान प्रक्रियामा बाधा पुग्ने, प्रमाण नष्ट हुने र दोषी उम्किने सम्भावना बढ्ने गरेको छ।

एआई तथा एडभान्स एनालिटिक सेल
नेपाल प्रहरीले गठन गर्न लागेको एआई तथा एडभान्स एनालिटिक सेल प्रविधिमा आधारित एक विशेष इकाइ हुनेछ, जसले डिजिटल प्लेटफर्महरूमा फैलाइने सामग्रीको निगरानी, विश्लेषण र मूल्यांकन गर्नेछ।यस सेलको मुख्य उद्देश्यहरू सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन माध्यममा फैलाइने झुटा, भ्रामक र आपत्तिजनक सामग्रीको पहिचान , डिजिटल अपराध, साइबर क्राइम र सूचना दुरूपयोगको अनुसन्धान , राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वजनिक शान्तिमा असर पार्ने सामग्रीमाथि समयमै कानुनी उपचार ,एआई प्रविधिको प्रयोगबाट अपराधको प्रवृत्ति, नेटवर्क र सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान रहनेछन् । प्रहरी स्रोतका अनुसार उक्त सेलले डाटा एनालिटिक्स, मेसिन लर्निङ, ट्रेन्ड एनालाइसिस र डिजिटल फरेन्सिक जस्ता अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्नेछ ।

प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले कार्यक्रममा सञ्चार माध्यमहरूलाई पनि स्पष्ट सन्देश दिएका छन्। उनले राष्ट्रिय सुरक्षाको मर्मलाई सञ्चारकर्मीहरूले आफ्नो धर्मको रूपमा आत्मसात गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए।“स्वतन्त्र प्रेस लोकतन्त्रको आधार हो,” उनले भने, “तर स्वतन्त्रताको नाममा राष्ट्रिय सुरक्षा र अपराध अनुसन्धानमा असर पर्ने सामग्री सम्प्रेषण हुनु हुँदैन।”उनका अनुसार अपराध अनुसन्धान चलिरहेको अवस्थामा सनसनीपूर्ण, अप्रमाणित वा पूर्वाग्रही समाचारले समाजलाई मात्र होइन, पीडित र अनुसन्धान निकायलाई समेत थप पीडा दिने गरेको छ।
सहकार्य बिना नियन्त्रण असम्भव
प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले झुटा समाचार र सूचना दुरूपयोग नियन्त्रण गर्ने काम प्रहरीको मात्र दायित्व नभएको स्पष्ट गर्दै प्रहरी र सञ्चारकर्मीबीच बलियो सहकार्य अपरिहार्य रहेको बताए।“नेपाल प्रहरी र सञ्चार जगत एक–अर्काका विरोधी होइनन्,” उनले भने, “हामी दुबैको साझा लक्ष्य शान्ति, सुरक्षा र सत्यको संरक्षण हो।”उनले सत्य, तथ्य र जिम्मेवार पत्रकारिताले नै समाजलाई सही दिशामा लैजान सक्ने भन्दै सञ्चार माध्यमहरूले आत्मनियन्त्रण र व्यावसायिक मर्यादालाई उच्च प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिए।
डिजिटल युगमा अपराधको स्वरूप बदलिँदै
कार्यक्रममा सहभागी विज्ञहरूले पनि डिजिटल युगसँगै अपराधको स्वरूप जटिल बन्दै गएको उल्लेख गरेका थिए।

साइबर अपराध, अनलाइन ठगी, फेक आइडी, डीपफेक भिडियो, भ्रामक अडियो र झुटा समाचार अहिलेका प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।एक सुरक्षा विज्ञका अनुसार, “अब अपराधी हातमा हतियार लिएर मात्र होइन, मोबाइल र ल्यापटप लिएर पनि अपराध गरिरहेका छन्। त्यसलाई नियन्त्रण गर्न प्रविधिकै सहारा लिनु अपरिहार्य छ।”एआई प्रविधिको प्रयोगसँगै गोपनीयता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र कानुनी सीमाको विषय पनि उठ्न थालेको छ। प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले यस विषयमा स्पष्ट पार्दै एआई सेल कानुनको दायराभित्र रहेर मात्र सञ्चालन गरिने बताए।उनले भने, “हामी नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्न होइन, दुरूपयोग रोक्न चाहन्छौं। त्यसैले सबै काम कानुन र मानव अधिकारको मापदण्डभित्र हुनेछ।”
सञ्चारकर्मीहरूको प्रतिक्रिया
कार्यक्रममा सहभागी सञ्चारकर्मीहरूले पनि झुटा समाचार नियन्त्रण गर्न प्रहरीको पहललाई सकारात्मक रूपमा लिँदै सूचना प्रवाहमा पारदर्शिता र समयमै आधिकारिक जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्ने सुझाव दिएका थिए। कतिपय सञ्चारकर्मीले प्रहरीबाट ढिलो सूचना आउने हुँदा अनधिकृत स्रोतमा निर्भर हुनुपरेको गुनासो गरेका थिए। यसमा प्रतिक्रिया दिँदै प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले सूचना प्रणाली सुधार्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।

प्रविधिमैत्री प्रहरी
नेपाल प्रहरीले एआई तथा एडभान्स एनालिटिक सेल गठनको घोषणा गरेसँगै प्रहरी संगठन प्रविधिमैत्री दिशातर्फ अघि बढ्न लागेको संकेत दिएको छ। यो कदम सफल भएमा अपराध नियन्त्रण, अनुसन्धान र शान्ति सुरक्षामा नयाँ आयाम थपिने अपेक्षा गरिएको छ।विशेषज्ञहरूका अनुसार, यदि प्रहरी–सञ्चार माध्यम–नागरिकबीच विश्वास र सहकार्य कायम रह्यो भने झुटा समाचार र सूचना आतंकविरुद्धको लडाइँ प्रभावकारी बन्न सक्छ।
झुटा समाचार र सूचना दुरूपयोग आजको समाजको गम्भीर चुनौती बनेको छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न नेपाल प्रहरीले एआई तथा एडभान्स एनालिटिक सेल गठन गर्ने घोषणा गर्नु समय सान्दर्भिक र दूरदर्शी कदम मानिएको छ।तर प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैन।

जिम्मेवार पत्रकारिता, सचेत नागरिक र पारदर्शी सुरक्षा संयन्त्रको सहकार्यले मात्र सत्यको रक्षा र समाजको सुरक्षा सम्भव हुन्छ। अब हेर्न बाँकी छ—एआई प्रविधिसहितको नेपाल प्रहरी कति प्रभावकारी रूपमा डिजिटल अपराध र झुटा समाचारविरुद्ध उभिन सक्छ।